नागपूर: आरोग्यसेवा क्षेत्रातील डॉक्टर्स, परिचारिका आणि इतर वैद्यकीय व्यावसायिकांच्या ढासळत्या आरोग्याकडे लक्ष वेधण्यासाठी आणि त्यांना ‘बर्नआउट’ (अतिथकवा), मानसिक ताणतणाव व नैराश्यातून बाहेर काढण्यासाठी ‘डॉक्टर्स डे’ निमित्त एका विशेष आंतरराष्ट्रीय परिसंवादाचे आयोजन करण्यात आले होते. डॉ. पचलोरे फाऊंडेशन्स वेलनेस अँड हेल्थ ऑर्बिट (WHO) ने एम्स (AIIMS) नागपूर आणि एम्स (AIIMS) रायपूर यांच्या संयुक्त विद्यमाने मध्य प्रांतातील आरोग्यसेवा व्यावसायिकांसाठी ‘उपचार करणाऱ्यांना बरे करणे’ (हीलिंग द हीलर्स – Healing the Healers) या संकल्पनेवर आधारित एका भव्य आंतरराष्ट्रीय परिषदेचे आयोजन केले होते. या कार्यक्रमाच्या माध्यमातून वैद्यकीय व्यावसायिकांना विश्रांती, चिंतन आणि आत्मपरीक्षणासाठी एक सुरक्षित व हक्काची जागा उपलब्ध करून देण्यात आली.
मान्यवरांची उपस्थिती आणि मार्गदर्शन
या आंतरराष्ट्रीय कार्यक्रमाचे उद्घाटन मेस्ट्रो मल्टीव्हर्सिटीचे कुलपती डॉ. विक्रमसिंह पचलोर, एम्स नागपूरचे कार्यकारी संचालक डॉ. (प्रा.) प्रशांत पी. जोशी, एम्स रायपूरचे कार्यकारी संचालक लेफ्टनंट जनरल (डॉ.) अशोक कुमार जिंदाल, सीआयआयएमएस (CIIMS) नागपूरचे संचालक डॉ. लोकेंद्रसिंह आणि पोलंडच्या सुप्रसिद्ध वेलनेस तज्ञ जस्टिना क्रुकोव्स्का यांच्या प्रमुख उपस्थितीत झाले. या सर्व तज्ञांनी आरोग्य कर्मचाऱ्यांच्या मानसिक आणि शारीरिक आरोग्यावर अत्यंत अभ्यासपूर्ण विचार मांडले.
आरोग्यसेवा क्षेत्रातील ‘अदृश्य’ संकट
कार्यक्रमाचे मुख्य सूत्रधार डॉ. विक्रमसिंह पचलोर यांनी ‘हीलिंग द हीलर्स’ या कार्यशाळेची सद्यस्थितीतील गरज स्पष्ट करताना तीव्र चिंता व्यक्त केली. ते म्हणाले, “सध्या आपण मानवी इतिहासात आरोग्यसेवा व्यावसायिकांच्या (HCP) आरोग्याची सर्वात वेगाने होणारी घसरण पाहत आहोत. या संकटाचा परिणाम आज दोन स्तरांवर दिसत आहे. दृश्य स्वरूपात – जगभरातील आरोग्य व्यवस्थेतून डॉक्टर आणि कर्मचारी नोकऱ्या सोडत आहेत किंवा पलायन करत आहेत; आणि अदृश्य स्वरूपात – ते कमालीचा थकवा (बर्नआउट), नैराश्य, तीव्र मानसिक त्रास आणि आत्महत्येसारख्या अत्यंत गडद व लपलेल्या भावनांशी झगडत आहेत. जर आपणच आपल्या या तारणहारांना बरे केले नाही, तर भविष्यात मानवतेला वाचवणार कोण? त्यांच्या आरोग्याकडे दुर्लक्ष करणे हा मानवतेविरुद्धचा गुन्हा ठरेल.”
वैद्यकशास्त्र हे ‘ईश्वरीय आवाहन’
एम्स नागपूरचे संचालक डॉ. प्रशांत पी. जोशी यांनी डॉक्टरांच्या भूमिकेवर प्रकाश टाकत सांगितले की, “वैद्यकशास्त्र हा केवळ एक व्यवसाय किंवा उपजीविकेचे साधन नाही, तर ते एक ईश्वरीय आवाहन आहे. अनेक जण रुग्णसेवा आणि लोकांना नवी आशा देण्याच्या उदात्त भावनेने या क्षेत्रात येतात. परंतु, वर्षानुवर्षे इतरांच्या दुःखाचा आणि आजारांचा भार वाहिल्यानंतर डॉक्टरांना स्वतःला ताजेतवाने आणि पुनरुज्जीवित करण्यासाठी एका सुरक्षित ऊर्जेच्या जागेची गरज असते. हे चर्चासत्र नेमका हाच उद्देश पूर्ण करत आहे.”
ताणतणाव मुक्तीसाठी वैज्ञानिक व व्यावहारिक उपाय
भारतात सध्या डॉक्टरांवरील प्रचंड कामाचा ताण, अनियमित वेळापत्रक आणि रुग्णालयांमध्ये होणारी हिंसाचार यांमुळे वैद्यकीय समुदायाचे आरोग्य धोक्यात आले आहे. या व्यावसायिक संकटाचा सामना करण्यासाठी केवळ ‘थोपवून धरण्याची’ मानसिकता बदलून ‘हील द हीलर्स नाऊ’ अंतर्गत खालील तीन महत्त्वाचे दृष्टिकोन सुचवण्यात आले आहेत: १. समवयस्क आधार नेटवर्क (Peer Support Networks): डॉक्टरांनी आपले मानसिक ओझे हलके करण्यासाठी संस्थात्मक पातळीवर संवाद साधून मौन तोडले पाहिजे. २. रिअलटाइम रेझिलियन्स (Real-time Resilience): रुग्णालयातील अत्यंत धावपळीच्या आणि तणावाच्या वेळेत स्वतःच्या मज्जासंस्थेला शांत करण्यासाठी हेतुपूर्वक छोटे विराम (पॉज) घेणे आणि ‘माइंडफुलनेस’चे व्यायाम करणे. ३. एकात्मिक आरोग्य (Integrative Health): ज्या योग आणि आयुर्वेदाचा सल्ला डॉक्टर रुग्णांना देतात, त्याचा वापर त्यांनी स्वतःच्या दैनंदिन जीवनात करणे आवश्यक आहे.
मन, शरीर आणि आत्म्याचे नूतनीकरण
पोलंडच्या वेलनेस तज्ञ जस्टिना क्रुकोव्स्का आणि लेफ्टनंट जनरल (डॉ.) अशोक कुमार जिंदाल यांनी ‘मन, शरीर आणि आत्मा’ या विषयावर विशेष कार्यशाळा घेतली. विज्ञानाच्या प्रगतीनंतरही डॉक्टरांना आत्मिक समाधानाची गरज असल्याचे सांगत जस्टिना म्हणाल्या की, डॉक्टरांना केवळ रोगांवर उपचार करण्यापलीकडे जाऊन रुग्णांना आशा आणि पुनरुज्जीवन द्यायचे असते, त्यासाठी त्यांचे स्वतःचे अध्यात्मिक व मानसिक आरोग्य सुदृढ असणे आवश्यक आहे. सीआयआयएमएसचे संचालक डॉ. लोकेंद्रसिंह यांनीही डॉ. पचलोर फाउंडेशनच्या या नाविन्यपूर्ण उपक्रमाचे कौतुक केले व आरोग्य, चमत्कार, श्रद्धा आणि औषधोपचार यांच्यातील समन्वयावर मार्गदर्शन केले.
पॉडकास्ट मालिकेची घोषणा आणि भव्य प्रतिसाद
कार्यक्रमाच्या सांगतेप्रसंगी ‘वेलनेस अँड हेल्थ ऑर्बिट’च्या वैद्यकीय संचालिका डॉ. संजीवनी पचलोरे यांनी सर्वांचे आभार मानले. या मोहिमेला अधिक व्यापक करण्यासाठी त्यांनी एका विशेष ‘पॉडकास्ट मालिकेची’ घोषणा केली; ज्याचे संचालन डॉ. विक्रमसिंह पचलोर, डॉ. लोकेंद्रसिंह आणि मादाम जस्टिना क्रुकोव्स्का करणार आहेत. या आंतरराष्ट्रीय परिसंवादात ७२९ हून अधिक वैद्यकीय अधिकारी, नामवंत डॉक्टर, संशोधक आणि आरोग्य क्षेत्रातील तज्ञांनी सक्रिय सहभाग नोंदवून हा कार्यक्रम अभूतपूर्व यशस्वी केला.
